دانش سرا

بررسي چند ديدگاه در مورد توسعه :
مي توان گفت دانشمندان علم توسعه در تعريف توسعه متفقند. گرچه هريك از آنان كه به تعريف اين مفهوم پرداخته اند ، فراخور احوال خود از عبارتهاي خاصي استفاده كرده اند ، اما همه آنان كه به تعريف توسعه پرداخته اند آن را فر ايند حركت جوامع از وضعيت موجود به سمت وضعيت مطلوب مي‌دانند. با وجود اين اتفاق نظر در مفهوم توسعه ، اخلال اساسي ديدگاههاي مختلف توسعه در مفهوم توسعه يافتگي، روش و عوامل دستيابي به توسعه و رابطه توسعه با عوامل اجتماعي ديگر است .

برخي از ديدگاهها ، توسعه را معادل رشد اقتصادي مي دانند . برخي از ديدگاههاي ديگر كه از اواخر دهه 1960 رواج يافتند فراتر از معيارهاي اقتصادي به جوانب اجتماعي و ارزشي توسعه ، مانند معاش ، زندگي اجتماعي ، اعتماد به نفس ، آزادگي و … نيز توجه كردند .مفهوم جديد ، سعادت و تعالي بشر را در اهداف نهايي پيشرفت و توسعه جوامع مي داند .

بدون شك اين احيا و اين حكومت ، مديون رهنمودها و تلاشهاي فكري ، عملي وعلمي حضرت امام خميني (س) است و اهداف توسعه در چنين حكومتي نيز ، بايد منطبق با ديدگاهاي آن حضرت باشد .

1- توسعه اسلامي :
از آنجا كه اختلاف اساسي بين تعريفهاي توسعه به تعريف توسعه يافتگي باز مي گردد . تشريح وضعيت مطلوب يا توسعه يافتگي اسلامي را از ديدگاه حضرت امام (س) بيان مي كنيم .

اغلب تعريفهايي كه از توسعه و توسعه يافتگي صورت گرفته از سوي اقتصادداناني بوده است كه توجهي به مسائل معنوي نداشته اند و پيشرفت جوامع را در پيشرفت اقتصاد آنان مي دانسته اند . حضرت امام اين برداشت از پيشرفت را از ديدگاه اسلام مردود مي دانند و مي فرمايند : » مكتبهاي مادي تمام همتشان اين است كه مرتع درست بشود ، تمام همت اين است كه منزل داشته باشند ، رفاه داشته باشند ( آنهايي كه راست مي گويند ) اسلام مقصدش بالاتر از اينهاست . مكتب اسلامي يك مكتب مادي نيست ، يك مكتب مادي- معنوي است . ماديت را در پناه معنويت اسلام قبول دارد . معنويت ، اخلاق ، تهذيب نفس ، اسلام براي تهذيب انسان آمده است . براي انسان سازي آمده است. همه مكتبهاي توحيدي براي انسان سازي آمده اند و ما مكلفيم انسان بسازيم »

البته بايد توجه داشت كه حضرت امام هدف بودن پيشرفت هاي مادي را مردود نمي دانند ، بلكه مي فرمايند : « اسلام ماديات را قبول دارد و در پناه معنويات ، و ماديات را تبع معنويات قرار مي دهد » و در جاي ديگر مي فرمايند :

« مدت پانزده سال است كه من در اعلاميه ها و بيانيه هايم خطاب به مردم ايران مصراً خواستار رشد و توسعه اقتصادي و اجتماعي مملكتم بوده ام . »

در جامع نگري اسلام نسبت به پيشرفت جوامع و تامين نيازهاي بشري مي فرمايند :

« مقصد اسلام و مقصد همه انبياء اين است كه آدمها را تربيت كنند . صورتهاي آدمي را آدم معنوي و واقعي كنند . مهم در نظر انبياء اين است كه انسان درست بشود . اگر انسان درست شد ، همه مسائل حل مي شود . انسان آگاه مهذب همه ابعاد سعادت را براي كشور تامين مي كند . دست ظالم را كوتاه مي كند (لكن مقصد همين نيست . اين يكي از خدمتهايي است كه مي كند ) آزادي براي مردم تامين مي كند (لكن اين يكي از مقاصد است ، همه اين نيست ) استقلال براي كشور تأمين مي كند ( لكن همه مقاصد اين نيست ) رفاه براي امت درست مي كند ( لكن مقصد اين نيست ) انسان حيوان نيست. انسان يك موجودي است كه در طرف سعادت به بالاترين مقام مي رسد ، در طرف كمال به بالاترين مقام موجود مي رسد »

از اين فرمايشات مي توان دريافت كه از ديدگاه آن حضرت در توسعه اسلامي ، هدف چندگانه است.

يعني هم به پيشرفت اقتصادي توجه دارد ، هم مسائل اجتماعي را مدنظر قرار مي دهد و از همه مهمتر ، معنويات و دستيابي به مقامات معنوي توسط انسانها را هدف قرار داده است . براي روشنتر شدن اين چندگانگي هدف در توسعه اسلامي ، هر يك از اين سه بعد را به طور مجزا از ديدگاه حضرت امام بيان مي‌كنيم .

عمده اهداف مطرح شده در توسعه اسلامي :
1-1- اهداف اقتصادي توسعه اسلامي :

گرچه حضرت امام ، هدف اصلي را دستيابي به سعادت معنوي بشر مي دانند ، اما در اين راه به اقتصاد و پيشرفتهاي اقتصادي به عنوان جزئي از اهداف اسلامي در سير تكاملي خود ، توجه كافي دارند و پيشرفت اقتصادي را از اهداف توسعه اسلامي مي دانند .

2-1- اهداف اجتماعي توسعه اسلامي :

با وجود اهميتي كه اهداف اقتصادي در جريان توسعه دارند ، حضرت امام (س) بر اين اعتقادند كه اينها اهداف عمده نيستند بلكه اهداف عمده ، اهداف انساني – اجتماعي است . از جمله اين اهداف اجتماعي – انساني كه حضرت امام دستيابي به آنها را از اهداف پيشرفت مي دانند ، عبارتند از :

شرافت انساني :
« شكم و نان و آب ميزان نيست ، عمده شرافت انساني است . »

استقلال و عزت انساني :

« من مطمئنم كه ملت عزيز ايران يك لحظه استقلال و عزت خود را با هزار سال زندگي در ناز و نعمت ، ولي وابسته به اجانب و بيگانگان معاوضه نمي كنند . »

آزادي :

« ما بايد جلو برويم . ما بايد يك ايران ، يك ايران آباد ، يك ايران آزاد ، يك ايران مستقل ، يك ايراني كه همه قشرهاي آن در رفاه باشند . ما مي خواهيم همچو ايراني باشد . »

سعادت و سلامت عمومي :
« برنامه دولت اسلامي آن است كه همه بشر به سعادت برسند و همه در كنار هم به طور سلامت و رفاه زندگي كنند . »

استقلال اقتصادي :

« اقتصاد ما بايد متحول بشود . اقتصاد وابسته به اقتصاد مستقل متبدل شود . »

عدالت اجتماعي :

«غايت اين است كه مردم قيام به قسط كنند . عدالت اجتماعي در بين مردم باشد . »

محروميت زدايي و تأمين رفاه عمومي :

« ما آمديم اين محرومها را از محروميت در آوريم » .

« و همه آرمان و آرزوي ملت و دولت و مسئولين كشور ماست كه روزي فقر و تهيدستي در جامعه ما رخت بر بندد و مردم عزيز و صبور و غيرتمند كشور از رفاه در زندگي مادي و معنوي برخوردار باشند .»

3-1- اهداف معنوي توسعه اسلامي

از ديدگاه حضرت امام خميني (س) هدف و مقصد نهايي پيشرفت و توسعه ، گسترش معنويت در جامعه است و اين هداف ، تفاوت اصلي بين ديدگاه اسلامي و ديدگاههاي ديگر است . البته توجه اسلام به اهداف انساني – اجتماعي نيز از تفاوتهاي اصلي ديدگاه اسلام با ديدگاههاي مادي است ، گرچه ديدگاههاي جديدي كه از سوي اقتصاددانان توسعه در كشورهاي جهان سوم مطرح مي شود (و حتي در كشورهاي پيشرفته) نيز به اهداف انساني – اجتماعي توجه داشته اند . حضرت امام (س) تفاوت اصلي ديدگاه اسلام با ديدگاههاي غير توحيدي را چنين بيان مي كنند :

« اين كه توهم مي شود كه فرق مابين رژيم اسلامي و انساني با ساير رژيمها اين است كه در اين عدالت اجتماعي هست اين صحيح است ، لكن فرق اين نيست ، فرقها هست . يكي از فرقهايش قضيه عدالت اجتماعي است . هيچ يكي از رژيمهاي دنيا غير از اين رژيم توحيدي انبيا ، توجهش به معنويات انسان نبوده است . در نظر نداشته است كه معنويات را تغيير بدهد . آنها همه دنبال اين بوده اند كه اين ماديات را استفاده از آن بكنند و يك نظام مادي در عالم ايجاد بشود . »

«اعتلا به اين نيست كه شكم ما سير باشد ، اعتلا به اين است كه مسلكمان را و مكتبمان را به پيش ببريم .»

2 – توسعه غير اسلامي

در ديدگاه نظام سرمايه داري ، توسعه به معني افزايش توليد و توليد سرانه و نيز صنعتي شدن به شيوه غربي است . در اين ديدگاه توسعه يافتگي نيز به معني رسيدن توليد ملي و توليد سرانه ملي در هر دوره از زمان و مدرنيزه شدن شيوه توليد (به شيوه دنياي صنعتي ) است كه امروزه تقريباً تمامي جهان غيرالهي به دنبال آن هستند . اين مجموعه را مي توان اهداف مادي پيشرفت دانست و حضرت امام نيز بر اين مطالب تصريح دارند كه :

«غرب پيشرفتهايي كه دارد ، پيشرفت مادي دارد و دنيا را بصورت يك جنگنده به صورت يك وحشي بار مي آورد ، تربيت غرب انسان را از انسانيت خودش خلع كرده »

«شما گمان نكنيد كه غربيها پيشرفت كرده اند ، غربيها در جهات مادي پيشرفت كرده اند ، لكن معنويات ندارند .»

« در صورتي كه ما راجع به همين پيشرفتهايي كه اينها كرده اند ، بايد بنشينيم حساب كنيم ، ببينيم كه آيا اين پيشرفتها رو به تمدن مي رود يا رو به توحش دارد مي رود ؟ »

چنانچه ملاحظه مي شود ، اين مجموعه اهداف مادي ، جزئي از اهداف توسعه اسلامي هستند و آن هم جزء اوليه و اقتصادي آن و در واقع مي توان گفت ، توسعه به معني غير الهي در توسعه اقتصادي خلاصه شده است و توجه به مسائل اجتماعي و معنوي در آن وجود ندارد . البته در سالهاي اخير (دهه 1970 و خصوصاً دهه 1980 و بعد ) به برخي اهداف اجتماعي نيز توجهاتي صورت گرفته است كه آن هم بيشتر به دليل گسترش تفكرات مذهبي ساير ملل و تاثير اين جريانات فكري بر جوامع غير الهي است . به هر حال براي روشنتر شدن موضوع به بيان اختلاف ديدگاه اسلامي و ديدگاههاي غير اسلامي مي پردازيم .

3 – اختلاف دو ديدگاه
آن چه مسلم است اين كه ، پيشرفت در اهداف اقتصادي به معني پيشرفت در همه زمينه هاي اجتماعي و فرهنگي نيست و بايد اين مجموعه ها را از هم جدا كرد . حضرت امام در اين باره مي فرمايند :

« اگر ، يكي فرض كنيد كه پيشرفت داشته باشد در صنعت ، اين دليل اين است كه پيشرفت دارد در

فرهنگ ، گاهي اشتباهات مال همين جاهاست كه آن كه مثلاً فرض كنيد فلان طياره را درست ميكند

به خورد ما اين طور مي دهند كه همه چيزش اين طوري است و حال آنكه نيست اين طور ، فرهنگشان مثل فرهنگ ما نيست »

بنايراين بايد پيشرفت در ابعاد را از هم جدا كرد و مفهوم توسعه يافتگي را از جهات مختلف مورد توجه قرار داد . با اين توجه به جهات مختلف پيشرفت و توسعه يافتگي ، مي توان اختلافات اساسي و توسعه يافتگي اسلامي و غيراسلامي را دريافت . ديديم كه توسعه يافتگي اسلامي ، داراي سه جنبه است : توسعه در بعد اقتصادي ، توسعه از بعد اجتماعي و توسعه در جهت اهداف معنوي ، اما توسعه يافتگي غير اسلامي در پيشرفتهاي مادي و دستيابي به اهداف اقتصادي خلاصه مي شد . از اين رو مي توان گفت اختلاف اساسي ديدگاه اسلامي و ديدگاه غيراسلامي در توجه اسلام به اهداف اجتماعي و اهداف معنوي و عدم توجه ديدگاههاي ديگر به اين اهداف است . ( البته چنانچه گفته شد در سالهاي اخير در ديدگاهاي غير الهي نيز توجهاتي هر چند ناقص به اهداف اجتماعي صورت گرفته است ) حضرت امام در اين خصوص و در تصريح بر توجه به اهداف معنوي مي فرمايند :

اين كه توهم مي شود كه فرق ما بين رژيم اسلامي و انساني با ساير رژيمها اين است كه در اين عدالت هست ، اين صحيح است ، لكن فرق اين نيست ، فرقها هست يكي از فرقهايش قضيه عدالت اجتماعي است. هيچ يك از رژيمهاي دنيا ، غير از اين رژيم توحيدي انبيا توجهش به معنويات انسان نبوده است ، در نظر نداشته است كه معنويات را ترقي بدهد . آنها همه دنبال اين بوده اند كه اين ماديات را استفاده از آن بكنند و يك نظام مادي در عالم ايجاد بشود .

اين فرمايشات به وجود دو دسته : اهداف اجتماعي واهداف معنوي در اسلام دلالت دارند كه در ديدگاههاي غيرالهي وجود ندارد . البته آنچه كه در هيچ يك از ديدگاههاي غيرالهي وجود نداشته و ندارد ، توجه به اهداف معنوي و تعالي انساني است و اين اساس اختلاف ديدگاه توسعه اسلامي و ديدگاههاي توسعه غيراسلامي است .

چنانچه ملاحظه مي شود ، حضرت به وضوح ، اهداف پيشرفت در اسلام را علاوه بر اهداف اقتصادي و اجتماعي ، اهداف معنوي و الهي شدن انسانها مي دانند و اين معنويت را اساس تفاوت ديدگاه الهي ـ اسلامي با ديدگاههاي غيرالهي و مادي بيان مي دارد .

خلاصه و نتيجه :
توسعه و توسعه يافتگي يكي از مفاهيمي است كه انديشمندان مختلف درباره آن اتفاق نظر ندارند و هريك آن را متناسب با ديدگاهها ، باورها و اعتقادات خود تعريف مي كنند . برخي آن را معادل رشد اقتصادي و بعضي برابر پيشرفت اقتصادي از جهات گوناگون مي دانند . صاحب نظران ديگري اين مفهوم را اندكي گسترده تر ديده اند و توسعه يافتگي را داراي ابعداد اجتماعي و انساني نيز مي دانند . ايشان جوانبي همچون سطح معاش ، زندگي اجتماعي ، آزادگي ، اعتماد به نفس ، برخورداري از آموزش ، تسهيلات فرهنگي ، بهداشتي و مانند اينها را از ابعاد توسعه يافتگي مي دانند .

با پيروزي انقلاب اسلامي و احياي مجدد تفكرات و انديشه هاي حكومتي اسلام باورهاي معنوي اسلامي نيز بين صاحب نظران مسلمان جايگاه ويژه اي يافت . حضرت امام خميني (س) به عنوان معمار تجديد حيات اسلام ، برخلاف ديدگاههاي مادي ، ابعاد معنوي زندگي بشر و پيشرفت در اين ابعاد را از جوانب و اهداف اصلي توسعه يافتگي مي دانند .

حضرت امام (س) توسعه را داراي ابعاد سه گانه اقتصادي ، اجتماعي و معنوي دانسته اند و رشد و توسعه اقتصادي را تنها يكي از ابعاد توسعه مي دانند . در ضمن يكي ديگر از ابعاد توسعه را توسعه اجتماعي عنوان مي كنند . در اين حال ، حضرت امام (س) هدف اصلي و نهايي جامعه را دستيابي به سعادت و تعالي معنوي بيان مي كنند . به تعبير صحيحتر ، همه ابعاد زندگي ، وسيله اي براي خداگونه شدن و دستيابي به كمال معنوي است . بر اين اساس حضرت نتيجه مي گيرند كه هدف نهايي از پيشرفت و توسعه جامعه و به عبارت بهتر توسعه يافتگي در حد اعلاي خود ، خداگونه شدن انسانها و دستيابي به سعادت معنوي و الهي است .

حضرت امام (س) در ضمن ، اختلاف اساسي ديدگاههاي اسلامي با ديدگاه غير مذهبي در مفهوم توسعه يافتگي را توجه ويژه اسلام به ابعاد حيات بشر در توسعه و توجه نكردن ديدگاههاي غير مذهبي به اين ابعاد بيان مي كنند .

بنابراين بطور كلي مي توان نتيجه گرفت :
1 – توسعه يافتگي داراي سه بعد اقتصادي ، اجتماعي و معنوي است .
2 – توسعه اقتصادي مقدمه و وسيله اي براي توسعه اجتماعي و معنوي است .
3 – توسعه اجتماعي همراه با توسعه اقتصادي هر دو ، مقدمه و وسيله اي براي دستيابي به ابعاد معنوي توسعه است .
4 – برنامه ريزي توسعه در كشورها بر حسب شرايط خاص آن كشورها باشد .
5 – استفاده از استراتژيهاي مناسب توسعه براي كشورها يك ضرورت است .
6 – استفاده از برنامه بلند مدت براي رسيدن به توسعه امري مهم و غيرقابل انكار است .