دانش سرا

طرح درس مبحث الفاظ

هدف کلی

مبحث الفاظ، بیان اهمیت نقش الفاظ در تفکرات آدمی، فراگیر باید بداند که از الفاظ چگونه استفاده کند تا بهتر بتواند افکار خود را به دیگران منتقل نماید و در عمل نیز از آن افکار بهره جوید.

اهداف جزئی

منطق با تفکر سر و کار دارد و تفکر همراه و توأم با الفاظ صورت میپذیرد

1- بیان اقسام دلالت و دلالت الفاظ بر معانی.

2- اهمیت الفاظ جهت انتقال مفاهیم و مقصود به دیگران.

3- هر لفظ بر معنایی خاص اشاره دارد.

4- بیان اقسام دلالت لفظ بر معنای خودش.

5- هر لفظ بر معنای خودش به 3 حالت صدق میکند.

الف) لفظ تمام معنایی را که بر آن دلالت مینماید در بر میگیرد.

ب) لفظ جزئی از معنایی را که بر آن دلالت مینماید در بر میگیرد.

ج)لفظ بر معنایی خارج از آنچه برایش وضع شده دلالت میکند ولی این معنا لازم و همراه مدلول است.

هدف کلی رساندن این مفهوم است که اندیشهها و تفکرات را برای انتقال به دیگران به صورت مسموع و یا کتبی در قالب کدام الفاظ بهتر است بکار ببریم. و نقش الفاظ در زندگی انسان و اهمیت آن را تبیین نماییم.

اهداف رفتاری

1- دانشپژوه با دقت به اطراف خود بنگرد و حتی محیط پیرامون خود را در سطحی وسیعتر در نظر بگیرد.

2- روابط بین اشیاء و پدیدهها را به دقت بنگرد.

3- به اموری که او را به امور دیگری راهنمایی مینمایند توجه کند مثل صدای بوق اتومبیل و عبور اتومبیلی از آنجا.

4- نمونههای دیگری از این هدایت و راهیابی را در درون خودش و بین پدیدهها در طبیعت جستجو کند.

5- به الفاظی که به صورت مسموع به کار برده میشود توجه نماید و رابطه آنها را با معنایشان در نظر بگیرد.

6- به اهمیت الفاظ و نقش آن در زندگی توجه کند.

ارزشیابی آغازین

1- آیا انسان وقتی میاندیشد از الفاظ معادل آن استفاده مینماید.

2- ابتدا میاندیشد و سپس الفاظ معادل آن را به کار میبرد.

3- ابتدا الفاظ را بکار برده و سپس میاندیشد.

4- کاربرد الفاظ و اندیشه توام با یکدیگر است.

5- کاربرد الفاظ در برقراری ارتباط تا چه حد اهمیت دارد.

6- چرا آموزش به ناشنوایان دشوارتر از نابینایان است.

7- هر شیء به چند نحو میتواند وجود داشته باشد و کدام یک پایدارتر است.

8- هنگام سخن گفتن از کدام نحوه وجود اشیاء برای برقراری ارتباط با پیرامون خود استفاده مینمایید.

9- الفاظی که به کار میبرید تا چه حد مقصود شما را میرساند.

در همه سوالات باید با راهنمایی معلم، دانشآموز به یافتن پاسخ مناسب راهنمایی شود.

آمادهسازی

1- میتوان با ذکر آیات و روایاتی اهمیت سخن گفتن بجا و مناسب را در زندگی روزمره به او یادآور شد مثال: «المرء مخبوء تحتاللسان»

آدمی مخفی است در زیر زبان این زبان پرده است بر درگاه جان

چون که باد ی پرده را در هم کشید سر صحن خانه شد بر ما پدید

«یا زبان سرخ سرسبزمیدهد بر باد»

«یا کلام در بند توست مادام که آن را نرانی و چون برانی تو در بند آنی» که این حدیث را از قول حضرت علی (ع) نقل میکنیم و میتوان از دانش پژوه خواست موارد مشابهی را ذکر کند.

2- خواجه نصیر در شرح اشارات به ضرورت اموختن بحث الفاظ اشاره می نمایدزیرا منطق در صدد بسط اصولی است که روش صحیح تفکر را به انسان بیاموزد و انسان در موقع فکر کردن از الفاظ استفاده میکند و اصولاً افکار توأم با الفاظ هستند.

نقش زبان در زندگی انسان

1- توأم و همراه با اندیشه درونی آدمی است.

2- موجب انتقال دانشها و فرهنگ و تمدن به دیگران است.

اما هر لفظ صوتی است که در هوا پخش میشود و برای انتقال افکار و پایداری آنها یک سلسله علایم وضع شده که هر علامت نشان دهندهی لفظی خاص است و هر لفظ هم بر شیء خاص اشاره دارد به طور کلی هر شیء چهار نحوه وجود دارد وجودی در خارج، وجودی در ذهن وجودی در لفظ و وجودی به صورت نوشته (میتوان مثالهای متعدد با کمک فراگیران ذکر کرد).

مبحث الفاظ

ایجاد انگیزه (با توجه به اهداف جزئی) 15دقیقه

دانش پژوه باید به اهمیت بحث الفاظ در زندگی خود پی ببرد و آن را صرفاً بحثی ذهنی و غیر کاربردی در نظر نگیرد و این ایجاد انگیزه را می‌توان با ذکر سؤالاتی متعدد ایجاد کرد

مثل: آیا تابه حال الفاظی به کار برده‌اید که بی‌معناباشد؟ (نمونه‌هایی را ذکر کنند) آیا الفاظی به کار برده‌اید که بخشی از مقصود شما را برساند؟ (ذکر نمونه) و با هدایت پاسخ‌های دانش‌پژوه در راستای اهداف درسی می‌توان انگیزه لازم را جهت فراگیری مطلب درآن‌ها ایجاد کرد. اکنون درصدد هستیم تا رابطه الفاظ را نسبت به مقاصد و منظورهایی که این الفاظ برای آن‌ها وضع شده‌اند دریابیم.

ارائه درس 50 دقیقه

به این روابط توجه کنید: هر گاه دودی را مشاهده کنید به یاد چه چیزی می‌افتید؟

با دیدن جای پایی در برف به چه پی می‌برید؟

با استشمام بوی گل یا عطر به چیزی پی‌ می‌برید؟

صدای شیهه اسبی یا بوق اتومبیلی که شنیده می‌شود شما را به یاد چیزی می‌اندازد با دیدن چهره بر افروخته یک شخص یا رنگ زرد او متوجه چه چیزی می‌شوید؟

با دیدن لباس سفید بر تن یک شخص یا پرچم یک کشور به یاد چه چیزی می‌افتید و در همه این پاسخ‌ها سعی می‌شود دانش پژوه به رابطه دال و مدلول پی‌ببرد سپس به بیان این مفهوم می‌پردازیم. آنچه ذهن شما را از یک چیز به چیز دیگری راهنمایی می‌کند «دال» نامیده می‌شود و آنچه به سوی آن راهنمایی می‌شوید، «مدلول» و رابطه این دو را دلالت می‌نامند. سپس در هر مورد از آنان می‌خواهیم دال و مدلول را مشخص نمایند. اکنون به بیان اقسام دلالت می‌پردازیم.

این راهنمایی از یک امر به سوی امر دیگر یا به سبب عقل انسان است مانند چند موردی که ابتدا ذکر شد و از دانش پژوهان می‌خواهیم به آن موارد اشاره نمایند. گاه نیز سبب آن طبیعت نفسانی انسان است که اقتضا می‌کند بعد از خجالت یا بیماری، حالتی خاص در انسان ایجاد شود و گاهی سبب آن وضع و قرارداد توسط یک جامعه یا یک فرد است مثل سفیدی نشانه صلح و پرچم نماینده یک کشور خاص، البته باید از دانش‌پژوهان بخواهیم مثال‌های متعدد دیگری ذکر کنند.

بنابراین اگر عقل سالمی داشته باشیم از یک امر می‌توانیم به امر دیگری که مدلول آن است پی‌ببریم اما همیشه عقل به تنهایی کافی نیست تا به مدلول راهنمایی شویم بلکه گاهی طبع و وضع نیز دخالت می‌کند. اگر علاوه بر عقل طبع و وضع هم دخالت کند باید به وضع و قراردادی که موجب شده از یک چیز، به چیز دیگر رهنمون شویم آشنا باشیم. با ذکر مثال‌های متعدد می‌توان تفاوت دلالت عقلی و وضعی را یاد‌آور شد. انسان برای رساندن مفهوم و منظور خود از الفاظ استفاده می‌کند و این الفاظ هر یک برای معنایی خاص وضع شده وقتی لفظ سیب را بکار می‌بریم معنایی که از آن مراد ماست غیر از وقتی است که لفظ انار را بکار می‌بریم مثلاً باید به این وضع و قرار داد عالم باشیم اما کسی که زبان فارسی نداند نمی‌تواند چنین حکمی داشته باشد به بازار می‌رویم و کمی تره و جعفری می‌خریم بعد می‌گوییم سبزی خریدم این لفظ دلالت بر رستنی‌های بسیاری دارد اما ما تنها مقصودمان جزئی از معنایی است که این لفظ بر آن دلالت می‌کند. یا به دیگری محبت می‌نماییم می‌گوییم دلش را بدست آوردم. این لفظ نیز بر خارج از معنایی که برایش وضع شده دلالت می‌کند زیرا اگر منظور از دل قلب صنوبری شکل باشد که به دست نمی‌آید و اگر دل باطنی باشد بازهم قابل دسترسی نیست. از دانش‌پژوهان می‌خواهیم موارد مشابهی را ذکر کنند که در آن الفاظ بر جزئی از معنا یا خارج از معنای موضوع‌له خود دلالت کنند و سپس به تعریف اقسام دلالت لفظ بر معنا می‌پردازیم 1- دلالت مطابقه  2- دلالت تضمن 3- دلالت التزام که در این میان دلالت لفظ بر تمام معنایی که برای آن وضع شده برای بیان مقصود کامل‌تر و وافی است.

دلالت مطابقه یعنی لفظی برای معنا و مقصودی وضع شده و بر کل آن معنا اشاره دارد مثل خانه ای خریدم. (مثال‌های دیگر به کمک فراگیران)

دلالت تضمن: لفظ بر جزئی از معنایی که برای آن وضع شده اشاره دارد مثل خانه‌ام خراب شد و منظور سقف یا دیوار آن باشد یا قسمتی از لباس پاره شده و بگوید لباسم پاره شد. (مثال‌های دیگر به کمک فراگیران)

دلالت التزام: لفظ بر خارج از معنا و مقصودی که برایش وضع شده دلالت کند اما این معنا همراه و ملازم با آن لفظ باشد. مثل خانه‌ام را دزد برد که منظور اثاث خانه است و اثاث خانه همراه و لازمه خانه است.

اقسام لفظ

از دانش پژوهان می‌خواهیم الفاظ گوناگونی را چه به صورت مفرد و چه به صورت وصفی یا اضافی و جمله بیان نمایند. سپس به ذکر تفاوت آن‌ها بپردازیم.

لفظ یا مفرد است یا مرکب. اگر یک لفظ به تنهایی بکار رود مفرد است مثل زمین و اگر به صورت وصفی یا اضافی یا جمله، مرکب است. لفظ مرکب وصفی مانند خانه بزرگ و لفظ مرکب اضافی مانند خانه ما، در این دو مورد لفظ مقید به وصف یا اضافه شده است اما گاهی لفظ به صورت مرکب بکار می‌رود و مقید به وصف یا اضافه نیست مثل از آسمان به زمین یا سی‌و سه.

لفظ مرکب گاهی معنا و مقصود کاملی را می‌رساند که ممکن است دو حالت داشته باشد

1- این جمله به صورت خبری باشد 2- به صورت خبری نباشد بلکه انشایی بوده و قابلیت تصدیق و تکذیب را نداشته باشد.

صبح که از خانه بیرون می‌آمد خبرهای ساعت 7 بامداد را شنیدم. برخی از آن‌ها با واقعیت منطبق بود و برخی مثل پیش بینی وضع هوا با واقعیت موافق نیست اگر با واقعیت منطبق باشد آن را خبر صادق می‌نامم و اگر با واقعیت منطبق نبود آن را خبر کاذب می‌نامم.

معلمی می‌گوید: الآن ساعت دوم درسی با شما درس انشاء دارم این منظره را برای معلم خود در قالب آرزوها و یا اوامر و نواهی یک شخص یا شخصی دیگر وصف کنید جملاتی که استفاده می‌نمایید جملات خبری نیست زیرا قابلیت آن را ندارند که صادق یا کاذب باشند و صرفاً بیان توصیف یا ایده‌آل یا آرزوهای شماست (از دانش پژوهان خواسته می‌شود مصادیقی را ذکر کنند که جملات به صورت خبری یا انشایی باشد). جملات خبری را قضیه یا قول جازم می‌نامند زیرا در آن‌ها به طور قطع سخن گفته شده است و در قالب آرزو یا ایده‌آل نیست.

مبحث الفاظ

ایجاد انگیزه (با توجه به اهداف جزئی) 15دقیقه

دانش پژوه باید به اهمیت بحث الفاظ در زندگی خود پی ببرد و آن را صرفاً بحثی ذهنی و غیر کاربردی در نظر نگیرد و این ایجاد انگیزه را می‌توان با ذکر سؤالاتی متعدد ایجاد کرد

مثل: آیا تابه حال الفاظی به کار برده‌اید که بی‌معناباشد؟ (نمونه‌هایی را ذکر کنند) آیا الفاظی به کار برده‌اید که بخشی از مقصود شما را برساند؟ (ذکر نمونه) و با هدایت پاسخ‌های دانش‌پژوه در راستای اهداف درسی می‌توان انگیزه لازم را جهت فراگیری مطلب درآن‌ها ایجاد کرد. اکنون درصدد هستیم تا رابطه الفاظ را نسبت به مقاصد و منظورهایی که این الفاظ برای آن‌ها وضع شده‌اند دریابیم.

ارائه درس 50 دقیقه

به این روابط توجه کنید: هر گاه دودی را مشاهده کنید به یاد چه چیزی می‌افتید؟

با دیدن جای پایی در برف به چه پی می‌برید؟

با استشمام بوی گل یا عطر به چیزی پی‌ می‌برید؟

صدای شیهه اسبی یا بوق اتومبیلی که شنیده می‌شود شما را به یاد چیزی می‌اندازد با دیدن چهره بر افروخته یک شخص یا رنگ زرد او متوجه چه چیزی می‌شوید؟

با دیدن لباس سفید بر تن یک شخص یا پرچم یک کشور به یاد چه چیزی می‌افتید و در همه این پاسخ‌ها سعی می‌شود دانش پژوه به رابطه دال و مدلول پی‌ببرد سپس به بیان این مفهوم می‌پردازیم. آنچه ذهن شما را از یک چیز به چیز دیگری راهنمایی می‌کند «دال» نامیده می‌شود و آنچه به سوی آن راهنمایی می‌شوید، «مدلول» و رابطه این دو را دلالت می‌نامند. سپس در هر مورد از آنان می‌خواهیم دال و مدلول را مشخص نمایند. اکنون به بیان اقسام دلالت می‌پردازیم.

این راهنمایی از یک امر به سوی امر دیگر یا به سبب عقل انسان است مانند چند موردی که ابتدا ذکر شد و از دانش پژوهان می‌خواهیم به آن موارد اشاره نمایند. گاه نیز سبب آن طبیعت نفسانی انسان است که اقتضا می‌کند بعد از خجالت یا بیماری، حالتی خاص در انسان ایجاد شود و گاهی سبب آن وضع و قرارداد توسط یک جامعه یا یک فرد است مثل سفیدی نشانه صلح و پرچم نماینده یک کشور خاص، البته باید از دانش‌پژوهان بخواهیم مثال‌های متعدد دیگری ذکر کنند.

بنابراین اگر عقل سالمی داشته باشیم از یک امر می‌توانیم به امر دیگری که مدلول آن است پی‌ببریم اما همیشه عقل به تنهایی کافی نیست تا به مدلول راهنمایی شویم بلکه گاهی طبع و وضع نیز دخالت می‌کند. اگر علاوه بر عقل طبع و وضع هم دخالت کند باید به وضع و قراردادی که موجب شده از یک چیز، به چیز دیگر رهنمون شویم آشنا باشیم. با ذکر مثال‌های متعدد می‌توان تفاوت دلالت عقلی و وضعی را یاد‌آور شد. انسان برای رساندن مفهوم و منظور خود از الفاظ استفاده می‌کند و این الفاظ هر یک برای معنایی خاص وضع شده وقتی لفظ سیب را بکار می‌بریم معنایی که از آن مراد ماست غیر از وقتی است که لفظ انار را بکار می‌بریم مثلاً باید به این وضع و قرار داد عالم باشیم اما کسی که زبان فارسی نداند نمی‌تواند چنین حکمی داشته باشد به بازار می‌رویم و کمی تره و جعفری می‌خریم بعد می‌گوییم سبزی خریدم این لفظ دلالت بر رستنی‌های بسیاری دارد اما ما تنها مقصودمان جزئی از معنایی است که این لفظ بر آن دلالت می‌کند. یا به دیگری محبت می‌نماییم می‌گوییم دلش را بدست آوردم. این لفظ نیز بر خارج از معنایی که برایش وضع شده دلالت می‌کند زیرا اگر منظور از دل قلب صنوبری شکل باشد که به دست نمی‌آید و اگر دل باطنی باشد بازهم قابل دسترسی نیست. از دانش‌پژوهان می‌خواهیم موارد مشابهی را ذکر کنند که در آن الفاظ بر جزئی از معنا یا خارج از معنای موضوع‌له خود دلالت کنند و سپس به تعریف اقسام دلالت لفظ بر معنا می‌پردازیم 1- دلالت مطابقه  2- دلالت تضمن 3- دلالت التزام که در این میان دلالت لفظ بر تمام معنایی که برای آن وضع شده برای بیان مقصود کامل‌تر و وافی است.

دلالت مطابقه یعنی لفظی برای معنا و مقصودی وضع شده و بر کل آن معنا اشاره دارد مثل خانه ای خریدم. (مثال‌های دیگر به کمک فراگیران)

دلالت تضمن: لفظ بر جزئی از معنایی که برای آن وضع شده اشاره دارد مثل خانه‌ام خراب شد و منظور سقف یا دیوار آن باشد یا قسمتی از لباس پاره شده و بگوید لباسم پاره شد. (مثال‌های دیگر به کمک فراگیران)

دلالت التزام: لفظ بر خارج از معنا و مقصودی که برایش وضع شده دلالت کند اما این معنا همراه و ملازم با آن لفظ باشد. مثل خانه‌ام را دزد برد که منظور اثاث خانه است و اثاث خانه همراه و لازمه خانه است.

اقسام لفظ

از دانش پژوهان می‌خواهیم الفاظ گوناگونی را چه به صورت مفرد و چه به صورت وصفی یا اضافی و جمله بیان نمایند. سپس به ذکر تفاوت آن‌ها بپردازیم.

لفظ یا مفرد است یا مرکب. اگر یک لفظ به تنهایی بکار رود مفرد است مثل زمین و اگر به صورت وصفی یا اضافی یا جمله، مرکب است. لفظ مرکب وصفی مانند خانه بزرگ و لفظ مرکب اضافی مانند خانه ما، در این دو مورد لفظ مقید به وصف یا اضافه شده است اما گاهی لفظ به صورت مرکب بکار می‌رود و مقید به وصف یا اضافه نیست مثل از آسمان به زمین یا سی‌و سه.

لفظ مرکب گاهی معنا و مقصود کاملی را می‌رساند که ممکن است دو حالت داشته باشد

1- این جمله به صورت خبری باشد 2- به صورت خبری نباشد بلکه انشایی بوده و قابلیت تصدیق و تکذیب را نداشته باشد.

صبح که از خانه بیرون می‌آمد خبرهای ساعت 7 بامداد را شنیدم. برخی از آن‌ها با واقعیت منطبق بود و برخی مثل پیش بینی وضع هوا با واقعیت موافق نیست اگر با واقعیت منطبق باشد آن را خبر صادق می‌نامم و اگر با واقعیت منطبق نبود آن را خبر کاذب می‌نامم.

اقسام لفظ

وصفی   

اضافی     



امر،نهی، استفهام،تمنی

چهل وهفت                                   

مفرد

مرکب

اسم

فعل

حرف

ناقص

تام

تقییدی

غیرتقییدی

انشا

یی

خبری
معلمی می‌گوید: الآن ساعت دوم درسی با شما درس انشاء دارم این منظره را برای معلم خود در قالب آرزوها و یا اوامر و نواهی یک شخص یا شخصی دیگر وصف کنید جملاتی که استفاده می‌نمایید جملات خبری نیست زیرا قابلیت آن را ندارند که صادق یا کاذب باشند و صرفاً بیان توصیف یا ایده‌آل یا آرزوهای شماست (از دانش پژوهان خواسته می‌شود مصادیقی را ذکر کنند که جملات به صورت خبری یا انشایی باشد). جملات خبری را قضیه یا قول جازم می‌نامند زیرا در آن‌ها به طور قطع سخن گفته شده است و در قالب آرزو یا ایده‌آل نیست.























ارزشیابی پایانی 15 دقیقه

چند لفظ همراه با معنایش به کار برده می‌شود از دانش پژوهان می‌خواهیم رابطه آن‌ها را با مدلولشان بیان نمایند (عقلی یا طبعی یا وصفی، اگر وضعی است از کدام نوع است علامتی است یا لفظی و اگر وضعی لفظی است مطابقه است یا تضمن یا التزام.

« تمرین»

1- دلالت میز بر سازنده آن

2- دلالت ابر بر باران

3- دلالت زردی چهره بر کم خونی

4- دلالت لفظ «خانه‌ام را فروختم بر معنای آن»

5- دلالت لفظ «ابر بارید بر معنای آن»

6- دلالت لفظ «دلم شکست بر معنای آن»

7- آسمان غرید بر معنای آن

8- دلم لرزید بر معنای آن

9- اشک بر غم و اندوه

10- چراغ سبز بر عبور اتومبیل

11- لباس سیاه بر ماتم

12- لفظ دفتر پاره شد و منظور جلد دفتر باشد

13- از کلاس درس پرسیدم

14- کلاس خوبی است

15- درد دلش باز شد

16- مثل باران بهاری گریست

جمع‌بندی 10 دقیقه

انحاء وجود یک شیء

شیء 4 نحوه وجود دارد مانند این میز

وجود خارجی و عینی     وجود ذهنی و در تصور من  وجود لفظی     وجود کتبی

خود میز   ← تصور میز ← لفظ میز ←    نوشته میز





علامتی و نشانه‌ای



لفظی





مطابقه





تضمن



التزام
«اقسام دلالت»

1- دلالت عقلی

2- طبعی

3- وضعی ←











برای آشنایی بیشتر با بحث الفاظ و دلالت الفاظ بر معانی می‌توانید به سایت‌های زیر مراجعه کنید.

1- سایت دبیرستان سمیه

2- گوگل با تایپ کلمه منطق و دلالت

3- www.irib.ir/amouzesh/d

4- www.irib. amouzesh/f

5-  www.irib.com/amouzesh/d

6- hozeh. tebyan.net/html/ crashcourses

7- danesh nameh. Voshd.ir/ mavara/ mavara/ ndex

8- آیات، احادیث و روایاتی در مورد اهمیت سخن گفتن و استفاده از الفاظ و نقش آن در زندگی انسان تهیه کنید (می‌توانید به صورت گروهی عمل نمایید).
9- به منطق صوری تألیف خوانساری مراجعه کنید و عناوین مطرح شده پیرامون دلالت را بیابید.

دوره تحصیلی: متوسطه

پایه تحصیلی: سوم انسانی

کارشناسی تکنولوژی و گروههای آموزشی متوسطه

ناحیه هفت آموزش و پرورش

نگارش: فاطمه رحیمی

پائیز 86