دانش سرا

اهداف كلّى
اهداف كلّى درس هفدهم اين است كه دانش پژوه :
1 . با طرح كلى صناعات خمس آشنا شود ؛
2 . تعريف ، اقسام ، اهميت و فايده صناعت برهان را بياموزد .

اهداف رفتارى
دانش پژوه محترم، انتظار مى رود پس از فراگيرى اين درس بتوانيد :
1 . صناعات خمس را به حصر عقلى بيان كنيد ؛
2 . توضيح دهيد براى كسب مهارت منطقى در صناعت برهان چه امورى لازم است ؛
3 . برهان را تعريف كنيد ؛
4 . اقسام برهان را توضيح دهيد ؛
5 . اهميت و فايده برهان را شرح دهيد .

حصر عقلى صناعات

استدلال يا حجت بر اساس مواد و مقدمات به كار رفته در آن ، به پنج صناعت ( صناعات خمس )تقسيم مى شود . اين صناعات عبارتند از : 1 . برهان، 2 . جدل، 3 . مغالطه، 4 . خطابه، 5 . شعر. تقسيم فوق بر اساس حصر عقلى به صورت زير قابل تبيين است :
استدلال يا مفيد تصديق نيست ( شعر )و يا مفيد آن است . در اين صورت يا افاده تصديق جازم نمى كند ( خطابه )و يا افاده تصديق جازم مى كند . در اين حالت يا در آن اعتبارِ حق نشده است ( جدل )و يا اعتبار حق شده است . در اين فرض يا واقعاً منطبق بر حقيقت است ( برهان )و يا در واقع منطبق بر آن نيست ( مغالطه ).(29)
تعريف برهان

برهان استدلال معتبرى است كه فقط از مقدمه يا مقدمات يقينى - به معناى اخص (تصديق جازم مطابق واقع كه بر اساس تحقيق باشد)- تشكيل مى شود و ضرورتاً نتيجه اى يقينى به دست مى دهد. بنابراين برهان علاوه بر ماده به لحاظ صورت نيز بايد در نهايت استوارى و اتقان باشد. با اين حساب، نمى توان از استقراء ناقص و تمثيل در برهان استفاده كرد . از نظر منطقيون، برهان منطقى ترين روش انديشه است و براى كسب مهارت در اين فن علاوه بر شناخت قواعد صورىِ استدلال و آشنايى با قضاياى يقينى ، ممارست مستمر نيز لازم است.
اقسام برهان

برهان بر دو قسم است : برهان لمّى و برهان انّى .
1 . برهان لمّى

برهان لمّى برهانى است كه در آن از وجود علت به وجود معلول پى مى برند ؛ مثل اين فلز حرارت ديده است . هر فلز حرارت ديده اى منبسط است . پس اين فلز منبسط است . هر گاه زمين بين ماه و خورشيد فاصله شود نور ماه گرفته مى شود ، ليكن زمين بين ماه و خورشيد فاصله شده است . بنابراين نور ماه گرفته شده است .(30)
با كمى دقت درمى يابيم كه در اين گونه برهان ها ، جريان انديشه چنين است كه از وجود علت ( گرم بودن فلز ، فاصله شدن زمين بين ماه و خورشيد )بر وجود معلول ( انبساط ، ماه گرفتگى )استدلال مى كنيم . شايان توجه است كه در برهان لمّى حد اوسط نه تنها موجب اثبات حد اكبر ( محمول در نتيجه )براى حد اصغر ( موضوع در نتيجه )است ، بلكه در متن واقع نيز سبب ثبوت و تحقق اكبر براى اصغر است ؛ زيرا انبساط فلز و ماه گرفتگى در خارج به علت حد اوسط در دو استدلال ( گرم بودن فلز ، فاصله شدن زمين بين ماه و خورشيد )است .
2 . برهان انّى
برهان انّى برهانى است كه در آن انتقال ذهن از وجود علّت به وجود معلول نيست. چنين برهانى مى تواند به دو صورت محقق شود:
الف)انتقال از وجود معلول به وجود علّت ؛ مثل اين بيمار داراى چنين علايمى است، هر كس داراى چنين علايمى است مبتلا به فلان بيمارى است. پس اين بيمار مبتلا به فلان بيمارى است .
در اين استدلال، ذهن در جريان انديشه، نخست به وجود معلول (علايم بيمارى)علم پيدا كرده است و از اين رهگذر به وجود علت (فلان بيمارى)پى برده است.
ب)انتقال از وجود معلول به وجود معلولى ديگر كه در علّت با يكديگر مشتركند؛ مثل هر گاه لامپ الف روشن باشد لامپ ب نيز روشن خواهد بود ؛ چرا كه علّت روشنايى هر دو، وجود يك جريان الكتريسيته است. در اين استدلال حد وسط تنها باعث اثبات حد اكبر براى حد اصغر است و در متن واقع حدّ وسط هيچ گونه سببيتى براى ثبوت اكبر در اصغر ندارد.
ارزش و اهميت برهان

پيش از اين دانستيم كه انسان ذاتاً موجودى متفكر است . طبيعى ترين عكس العملِ موجودِ متفكر در برخورد با جهان اطراف ، كنجكاوى و طرح سؤال است . طرح سؤال هاى بى شمار و تلاش براى يافتن پاسخ مناسب براى انسانِ جوياى حقيقت، جز با رسيدن به يقين پايان نخواهد يافت .
عامل ديگر اهميت كيمياى يقين ميل فطرى انسان براى رسيدن به سعادت حقيقى است . انسان براى رسيدن به سعادت حقيقى ، هنگامى تمام سرمايه هاى مادى و معنوى خود را به كار مى گيرد كه در مورد تأمين سعادت خويش براى اقدام و انجام دادن عملى ، به يقين برسد .
دستيابى به علوم كلى و حقيقي(31) ( فلسفه ، رياضيات و . . . )هيچ گاه بر اساس تقليد يا شبهه و ترديد ميسور نخواهد بود و تنها در سايه يقين تحقق خواهد يافت و يقينِ واقعى در مسائل نظرى نيز خود تنها از طريق برهان تحقق مى يابد . بنابراين، قياس برهانى به دليل وجود بديهيات ، پاسخ يقينى به نيازِ فطرىِ انسان براى رسيدن به آرامش درونى است .
فايده برهان

مهم ترين فايده برهانْ رسيدن به نتايج يقينى و كشف حقيقت است . انسان ها در سايه استدلال برهانى، علاوه بر تعليم و ارشاد ديگران ، خود نيز مى توانند از آن بهره مند شوند . بنابراين، تنها راه يقينى براى اثبات درستى و بطلان مطالب ، بهره گيرى از برهان است ؛ به عبارتى ديگر، برهان مطمئن ترين راه براى تمييز حق از باطل و دستيابى به عقايد و آراى درست است .

چكيده

1 . صناعات خمس به حصر عقلى عبارتند از : برهان ، مغالطه ، جدل ، خطابه و شعر .
2 . برهان استدلالى است كه فقط از مقدمه يا مقدمات يقينى تشكيل مى شود و ضرورتاً نتيجه اى يقينى به دست مى دهد .
3 . برهان به دو دسته تقسيم مى شود : انّى و لمّى.
4 . در برهان لمّى، سير ذهن از علّت به معلول است و در برهان انّى از علّت به معلول نيست.
5 . حسّ كنجكاوى و حقيقت طلبى انسان و نياز به دسترسى به سعادت حقيقى ، استفاده از برهان را براى رسيدن به معرفت واقعى و يقينى ضرورى مى كند .


پرسش

1 . صناعات خمس را به حصر عقلى بيان كنيد .
2 . برهان را تعريف كنيد .
3 . برهان لمّى و انّى را با ذكر مثال بيان كنيد .
4 . آيا نتيجه به دست آمده در برهان لمّى و انّى ، به يك ميزان مفيد يقين است ؟
5 . فايده و ارزش برهان را شرح دهيد .
خودآزمايى

1 . كدام يك از مقدمات برهان است ؟
الف )مسلّمات. ب )مقبولات. ج )متواترات. د )مظنونات.
2 . اوليّات ، مقدمه كدام يك از قياس هاى زير است ؟
الف )خطابه. ب )برهان. ج )مغالطه. د )شعر.
3 . استدلال به بديهيات چه ناميده مى شود ؟
الف )برهان. ب )جدل. ج )خطابه. د )سفسطه.
4 . برهان لمّى عبارت است از : پى بردن از :
الف)علت به معلول. ب)معلول به علت.
ج)مصنوع به صانع د)ممكن الوجود به واجب الوجود.
5 . كدام يك از صناعات زير در افاده تصديق غير جازم مفيد واقع مى شود ؟
الف)شعر. ب)خطابه. ج)برهان. د)جدل.
6 . كدام يك از صناعات زير اساساً مفيد تصديق نيست ؟
الف )جدل. ب )برهان. ج )خطابه. د )شعر.
7 . كدام يك از صناعات زير مفيد تصديق جازم مطابق با واقع است ؟
الف )جدل. ب )برهان. ج )خطابه. د )شعر.
8 . برهان انّى عبارت است از : پى بردن از :
الف )علّت به معلول. ب )معلول به علّت.
ج )جزئى به جزئى ديگر. د )جزئى به كلى.
9 . اگر با آزمايش خون يك بيمار و پيدا كردن عامل بيمارى ، آن را تشخيص دهيم، چه استدلالى صورت گرفته است ؟
الف )جدل. ب )برهان انّى. ج )برهان لمّى. د )خطابه.
10 . اگر با توجه به تب و سردرد، نوع بيمارى يك فرد را تشخيص دهيم، چه استدلالى صورت گرفته است؟
الف )برهان انّى. ب )برهان لمّى. ج )جدل. د )سفسطه.
11 . در كدام استدلال، حد وسط هم واسطه در ثبوت و هم واسطه در اثبات است ؟
الف )برهان انّى. ب )برهان لمّى. ج )جدل. د )مغالطه.
12 . اگر از گرم بودن يك فلز به انبساط آن پى ببريم از .............. استفاده كرده ايم.
الف)برهان انّى . ب)برهان لمّى . ج)جدل . د)خطابه .
13 . مقسم صناعات خمس عبارت است از:
الف)قياس . ب)استقرا . ج)تمثيل . د)استدلال .
14 . انتقال از وجود معلول به وجود معلولى ديگر كه در علّت با يكديگر مشتركند عبارت است از:
الف)برهان انّى . ب)برهان لمّى . ج)جدل . د)استقراى تام .
15 . در كدام يك از استدلال هاى زير حدّ اوسط علاوه بر واسطه در اثبات، واسطه در ثبوت نيز است؟
الف)برهان لمّى . ب)برهان انّى . ج)قياس . د)استقراى تام.
16 . تنها راه يقينى براى اثبات درستى و بطلان مطالب بهره گيرى از :
الف )استدلال است. ب )برهان است.
ج )برهان و جدل است. د )استدلال و حجّت است.
17 . در صناعت برهان كدام يك از صورتهاى استدلال قابل استفاده است؟
الف)تمثيل . ب)قياس . ج)استقراى ناقص . د)استقراى تامّ .
18 . كدام يك از مقدمات برهان است؟
الف)يقينيات . ب)مقبولات . ج)مسلّمات . د)مظنونات .
19 . در برهان انّى انتقال ذهن .................
الف)همواره از معلول به علّت است. ب)از علّت به معلول نيست.
ج)همواره از معلولى به معلول ديگر است. د)از حدّ اوسطى است كه واسطه در ثبوت و اثبات مى باشد .
20 . كدام يك از استدلال هاى زير در نهايت اتقان و در كمال ارزش منطقى است ؟
الف )تمثيل. ب )قياس. ج )استقراى تامّ. د )برهان.

براى تفكّر بيشتر

1 . آيا برهان انّى داراى اقسامى است ؟
2 . آيا برهان لمّى اقسامى دارد ؟
3 . چرا سير از علّت به معلول، برهان لمّى و سير از معلول به علّت، برهان انّى ناميده مى شود ؟
4 . آيا مى توان برهان انّ را به لمّ تبديل كرد ؟