دانش سرا

علل و اسبابى چند موجب مى شوند كه انسان گاهى در مقام مناظره ، جانب برهان رافرو گذارد و به جدل روى آورد . برخى از اين عوامل عبارتند از :

1 . درست نبودن مدعاى شخص و در نتيجه عدم امكان اقامه برهان بر آن ؛
2 . دشوار بودن فهم برهان براى توده مردم ؛
3 . عجز و ناتوانى مستَدِلّ براى اقامه برهان و يا درك صحيح آن ؛
4 . تناسب نداشتن فهم برهان با نوآموزان يك رشته علمى .
بنابراين، فراگيرى اين فن براى هر انسانى كه داراى عقايد و آراى دينى ، سياسى و اجتماعى است و در زندگى اجتماعى خود ، خواه ناخواه ، درگير مباحثه و مناظره مى شود امرى ضرورى است .
تعريف جدل

جدل در لغت به معناى ستيزه جويى و لجاجت ورزيدن در خصومت هاى گفتارى است كه غالباً با كيد و نيرنگ همراه است و در پاره اى موارد از حدود عدل و انصاف خارج مى شود ؛ اما در اصطلاح عبارت است از : صناعتى(33) كه آدمى با آن مى تواند از مقدمات مسلّم و مورد قبول طرف مقابل و يا از مقدمات مشهور استفاده كرده و مطلب مورد نظر خويش را اثبات يا رد كند .
مقايسه جدل با برهان

تفاوت هاى جدل و برهان چنين است :
1 . مقدمات برهان بايد يقينى و مطابق با واقع باشند ؛ اما مقدمات جدل بايد مسلّم و مقبول طرف مقابل باشند و مطابقت با واقع در آنها شرط نيست .
2 . جدل همواره به دو شخص متخاصم قائم است ، ولى اقامه برهان ، گاه براى خود شخص صورت مى گيرد ؛ زيرا هر انسانى، با قطع نظر از اين كه بخواهد براى ديگرى حقّى را اثبات يا ناصوابى را ابطال كند، خود به برهان و مقدمات يقينى براى درك واقعيت نياز دارد .
3 . برهان تنها به صورت قياسى تأليف مى شود، برخلاف جدل كه به شكل استقرا و تمثيل نيز مى آيد .
اصطلاحات جدل


سائل و مُجيب

در هر بحث و مناظره اى، دست كم دو طرف حضور دارند : يكى شخصى كه مطلبى را قبول دارد و از آن دفاع مى كند و در مقابل ، كسى كه در صدد ردّ آن مطلب است . از آن جا كه اين حمله و دفاع همواره در قالب سؤال و جواب رخ مى دهد به مهاجم و كسى كه با
پرسش
هاى خود مى كوشد رأى طرف مقابل را در هم بريزد سائل و به كسى كه حملات مهاجم را دفع و از نظر خود محافظت مى كند مجيب مى گويند .
وضع

به رأى و مدعاى مجيب وضع گفته مى شود . رأى و مدعاى مجيب دو صورت دارد : يا او واقعاً بدان اعتقاد دارد و يا در حقيقت مورد اعتقاد قلبى وى نيست ، امّا در مقام بحث و جدل ظاهراً بدان ملتزم است . آن چه موجب مى شود يك رأى عنوان وضع را به خود بگيرد همان التزام جدلى است كه مى تواند به آن اعتقاد داشته و يا نداشته باشد.
بنابراين، وضع در اصطلاح عبارت است از : راى ملتزمٌ به .
موضع

قواعد و اصولى كلى در جدل وجود دارد كه از آنها قضاياى مشهور فراوانى مى توان استخراج كرد. به اين قواعد و اصول كلى، موضع گفته مى شود .
نكته مهم اين كه موضع ، ممكن است خود از قضاياى مشهور نباشد امّا ريشه و منشأ بسيارى از قضاياى مشهور باشد ؛ مثلاً به اين قاعده توجه كنيد : اگر يكى از دو ضد در موردى صادق باشد ضد ديگر در ضد آن مورد صادق خواهد بود . بر اساس اين قاعده، قضايايى مشهور ، مانند قضاياى زير به دست مى آيد :
- اگر نيكى با دوستان پسنديده است ، پس بدى با دشمنان نيز پسنديده است ؛
- اگر آمد و شد با جاهلان ناشايست است، پس ترك نشست و برخاست با عالمان نيز شايسته نيست ؛
- هر گاه حق وارد شود باطل رخت بر مى بندد ؛
- اگر ثروتمندان فراوان شوند، مستمندان كم مى شوند ؛
- اگر گرما موجب انبساط است پس سرما سبب انقباض است .
مبادى جدل

مبادى اوّليه جدل ، مشهورات و مسلّمات است .
ادوات جدل

دستيابى به ملكه صناعت جدل، منوط به تسلط و مجهز شدن به ابزار زير است :
1 . آگاهى از انواع مشهورات ، اعم از اجتماعى ، سياسى ، اقتصادى ، اخلاقى و ... ، به خصوص مشهورات مربوط به موضوع مورد بحث و نيز دسته بندى آنها .
2 . شناخت الفاظ و واژه هاى مختلف علوم و آشنايى با احكام و حالات الفاظ ؛ مثل اشتراك ، تباين و ترادف .
3 . توانايى و قدرت بر تشخيص مشتركات بين امور متفاوت و جهات افتراق آنها.
آداب جدل

در منطق براى هر يك از سائل و مجيب تعليمات خاصى بيان شده است. علاوه بر اين، آدابِ مشتركى نيز وجود دارد كه جدلى ( سائل يا مجيب )بايد به آنها توجه كند . اهمّ اين امور عبارتند از :
1 . دورى از استعمال الفاظ ركيك و سخيف و استفاده از عبارات زيبا و جذاب ؛
2 . پرهيز از هرگونه تمسخر ، دشنام و ناسزا گويى ؛
3 . رعايت كمال تواضع و فروتنى در هنگام سخن ؛
4 . دورى از بحث با افراد رياست طلب ، بد اخلاق و معاند . در صورت ضرورت بايد مواظب ضربه هاى احتمالى بود و آنها را به بهترين وجه به خود ايشان باز گرداند ؛
5 . التزام به جايگاه برتر حق و اين كه حقيقت بالاتر از هر چيز است . در صورت روشن شدنِ حقيقت، بايد آن را بدون چون و چرا پذيرفت ؛
6 . توجه به اهميت گيرايى بيان ، گويايى زبان و رسا بودن كلام در مناظره كننده ؛
7 . ندادن فرصت بيش از حد به طرف مقابل براى تفكر و جولان در گفتار ؛
8 . قاطعيت در بيان مطالب مورد نظر ؛
9 . استفاده به جا از آيات، روايات ، مثل ها ، اشعار و داستان هاى مناسب .