دانش سرا

ويتامين A از ويتامين هاي محلول در چربي است. در حقيقت اين ويتامين شامل يك سري تركيبات شيميايي با فعاليت بيولوژيك مشابه است. فرم فعال اين ويتامين كه فقط در منابع حيواني يافت مي شود رتينول نام دارد. كار رتينوئيدها يا رندگدانه هاي زرد، نارنجي يا قرمز موجود در گياهان پيش سازهاي ويتامين A هستند كه در بدن به ويتامين A تبديل مي شوند. مهمترين آنها بتاكاروتن است كه در تمام گياهان زرد مثل زردك، هويج، فلفل زرد و قرمز، كدو تنبل، كدوحلوايي و ميوه هايي مثل هلو، آلو، زردآلو، انبه، موز،طالبي، خرمالو ونارنگي وجود دارد. ويتامين A و بتاكاروتن براي جذب به چربي نياز دارند.

به طور تقريبي 90 درصد ويتامين A موجود در بدن در كبد ذخيره مي شود. اين ذخيره به تدريج افزايش مي يابد و در بزرگسالي به حداكثر خود مي رسد. بنابراين تغييرات موقتي در دريافت ويتامين A نمي تواند منجر به كمبود شود. اما اگر دريافت براي 6 ماه بسيار كم باشد، خطر بروز كمبود، افزايش مي يابد بنابراين كمبود ويتامين A زماني ظاهر مي شود كه دريافت و يا ذخاير كبدي به حدي كاهش مي يابد كه قادر به تأمين نيازهاي بدن نباشد. شايع ترين علت كمبود ويتامين A دريافت ناكافي مواد غذايي از ويتامين است.كمبود همچنين مي تواند ناشي از اختلال در جذب، تبديل و استفاده از ويتامين در بدن باشد. اين حالت در شرايطي كه موارد ابتلاء به عفونت و بيماري زياد و مصرف چربي و روغن يا پروتئين در رژيم غذايي كم باشد، اتفاق مي افتد.

نقش ويتامين A در حفظ سلامتي

نقش ويتامين A در بينايي بسيار حايز اهميت است. چنان كه اولين علامت باليني كمبود اين ويتامين، اختلال ديد هنگام تاريكي يا شب كوري است.

ويتامين A براي رشد ونمو بافت هاي نرم لازم است. همچنين براي نمو استخوان و سلول هاي تشكيل دهنده ميناي دندان ضروري است. گاهي كمبود ويتامين A با كم خوني فقر آهن همراه است. در چنين شرايطي براي درمان كامل كم خوني علاوه بر آهن، ويتامين A نيز بايد تجويز بشود. مكانيزم عمل اين تداخل هنوز روشن نيست. ممكن است كمبود ويتامين A با جذب، انتقال ذخيره آهن تداخل پيدا كند يا به طور مستقيم در خون سازي نقش داشته باشد.

چه عواملي موجب كمبود ويتامين A مي شوند؟

در دوران رشد كودكي و نوجواني به علت افزايش بسرعت رشد، نياز به ويتامين A افزايش مي يابد. همچنين در دوران بارداري و شيردهي نيز در صورتي كه دريافت ويتامين A كافي نباشد. كمبود ويتامين A به سرعت ظاهر مي شود.

در ضمن در صورتي كه در برنامه غذايي روزانه از منابع غذايي ويتامين A در غذاهاي حيواني و پيش ساز ويتامين A (بتاكاروتن) كه در سبزي ها و ميوه هاي سبز، زرد نارنجي وجود دارد استفاده نشود. بدن با كمبود ويتامين A مواجه مي شود.

چه افرادي در معرض خطر كمبود ويتامين A قرار دارند؟

كودكان 6 ماهه تا 6 ساله، با توجه به رشد سريع اين كودكان، نياز آنان به ويتامين A افزايش يافته و از سوي ديگر به دليل ابتلاء به بيماري هاي عفوني و كاهش اشتها، ميزان دريافت و جذب ويتامين A در آنان كاهش مي يابد.

كودكان و دانش آموزان مبتلا به سوء تغذيه يا بيماري هاي عفوني مثل اسهال و سرخك.

شيرخواران مادران مبتلا به كمبود ويتامين A زيرا شير اين مادران فاقد ويتامين A است و در نتيجه شيرخوار كه بايد ويتامين A مورد نياز خود بويژه  در 6 ماهه اول زندگي را از شير مادر به دست بياورد، دچار كمبود مي شود.

افراد ساكن در مناطق كمبود ويتامين A نظير مناطق خشك (خطر كمبود ويتامين A در فصولي از سال كه سبزي ها و ميوه هاي سرشار از ويتامين A كم است، افزايش مي يابد.)

* نوزادان با وزن كمتر از 2500 گرم.

* مادران باردار و شير ده.

ويتامين A به دو شكل در منابع غذايي يافت مي شود:

منابع حيواني شامل:

1- روغن كبد ماهي كه غني ترين منبع ويتامين A است و به طور معمول به صورت دارويي مصرف مي شود.

2- جگر حيوانات مثل: گاو، گوساله، گوسفند و مرغ كه منبع خوب ويتامين A محسوب مي شود.

3- كره، پنير، شير (شير و لبنيات با چربي) و زرده تخم مرغ كه منبع متوسط هستند.

منابع گياهي شامل:

سبزي هاي برگي شكل سبز تيره مثل اسفناج، برگ چغندر و برگ هاي تيره رنگ كاهو، سبزي هاي زرد و نارنجي مثل هويج، كدو حلوايي و فلفل قرمز، ميوه هاي زرد و نارنجي مثل طالبي‌، زردآلو، انبه، خرمالو، هلو، آلو، انگور، موز، خربزه و نارنگي.

چند توصيه براي پيشگيري از كمبود ويتامين A در دانش آموزان.

اولين علامت كمبود ويتامين A كاهش قدرت ديد در تاريكي است كه به آن شب كوري گفته مي شود و با پرسش از دانش آموز مي توان به وجود آن پي برد. در صورتي كه دانش آموزي از كاهش قدرت ديد در تاريكي شكايت مي كند. در معرض خطر كمبود ويتامين A قرار دارد وبايد با تجويز پزشك، مكمل ويتامين A مصرف كند.

كمبود ويتامين A، به علت مختل كردن سيستم ايمني، موجب كاهش مقاومت بدن شده و در نتيجه دانش آموز به طور مكرر به بيماري مبتلا مي شود. ابتلاي مكرر به بيماري ها، طولاني بودن دوره بيماري و كاهش سرعت، رشد از علايم كمبود ويتامين A است. در اين موارد مراقبان بهداشت و معلمان بايد توصيه هاي تغذيه اي فوق را به دانش آموز و والدين او ارايه كنند.

طيبه حسين زاده